Βυζαντινή Ακρόπολη Λύκτου

Στον χώρο που βρισκόταν η αρχαία πόλη Λύκτος, (ανατολικά από το σημερινό χωριό Ξιδάς ή Λύκτος), στην κορυφή του λόφου, έχει οχυρωθεί ήδη από τον 7ο αιώνα η έκταση που αποτέλεσε τη βυζαντινή ακρόπολη της Λύκτου.

Η Λύκτος υπήρξε μία από τις πλέον σημαντικές ελληνικές πόλεις της Κρήτης με ιδιαίτερη ακμή κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. Διάσημη για το ρωμαϊκό βουλευτήριό της και το αταύτιστο αρχαίο θέατρό της είναι επίσης γνωστή για το πολύ σημαντικό υδραγωγείο της που έφερνε νερό από το Κράσι μέχρι το κέντρο της πόλης, (ερείπια του υδραγωγείου είναι ορατά και ακόμα εντυπωσιάζουν με το μέγεθός τους στον παρακείμενο οικισμό Τοίχος). Υπήρξε πολυάνθρωπη πόλη, και είχε εμπλακεί σε πολέμους με την Κνωσό και την Ιεράπυτνα. Πλούσια σε κτίσματα και γλυπτά, όπως και επιγραφές, χρησιμοποιήθηκε κατά τη βυζαντινή περίοδο ως καταφύγιο για τον πληθυσμό, και κέντρο ελέγχου της Πεδιάδας και της εσωτερικής διάβασης από τα νότια παράλια προς την παραθαλάσσια Χερσόνησο στις βόρειες ακτές, καθώς επίσης και προς τον ορεινό όγκο του Λασιθίου.

    Οχυρωματικός περίβολος διακρίνεται σε αρκετά σημεία της ακρόπολης ενώ ένας μεγάλος ημικυκλικός πύργος προστατεύει τη  νότια πλευρά.

  Η πρόσβαση στην ακρόπολη της Λύκτου είναι εύκολη και μπορεί να συνδυαστεί με επίσκεψη στο εντυπωσιακό ρωμαϊκό υδραγωγείο (Τοίχος) και στο βυζαντινό ναό στο Μπιτζαριανό ή στο Λιλιανό Πεδιάδας, εκκλησίες στις οποίες έχουν ενσωματωθεί επιγραφές, κιονόκρανα και σπόλια*από την αρχαία Λύκτο.